CRUX SKY

Samouczek - Pojęcia astronomiczne.

Alfabet grecki

Litera grecka		Czytamy ją jako:

Litera wielka	Litera mała

		alfa
		beta
		gamma
		delta
		epsilon
		zeta (dzeta)
		eta
		teta
		iota (jota)
		kappa
		lambda
		mi
		ni (ny)
		ksi
		omikron
		pi
		ro
		sigma
		tau
		ypsilon
		fi
		chi
		psi
		omega

Leksykon pojęć astronomicznych / still under construction/

A B C D E F G H I J K L Ł M N O P R S T U V W Z Ź Ż

ADAMS, JOHN COUCH - (1819-1892) angielski astronom i matematyk, który jako pierwszy (w wieku 24 lat) przewidział pozycję planety, znajdującej się poza Uranem;

ADRASTEA - mały księżyc Jowisza; rozmiary: 23x20x15 km; odległość od planety: 129.000 km; masa: 1,91 x 1016 kg;

AKRECJA - proces opadania metarii na centralne ciało w silnym polu grawitacyjnym; w wyniku akrecji powstają planety;

ALBEDO - zdolność powierzchni do odbijania promieniowania, określa stosunek ilości promieniowania odbitego do padającego;

AMALTHEA - mały księżyc Jowisza; rozmiary: 270x166x150 km; odległość od planety: 181.000 km; masa: 7,17 x 1018 kg;

ANANKE - mały księżyc Jowisza; średnica: 30 km; odległość od planety: 21.200.000 km; masa: 3,82 x 1016 kg;

ANDROMEDA (And) - letnio-jesienny gwiazdozbiór nieba północnego, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Jaszczurki, Cefeusza, Kasjopeji, Perseusza,
Trójkąta, Ryb i Pegaza; zajmuje obszar 722 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Alpheratz (alpha And), Mirach (beta And), Almach (gamma And);

ANTILA - patrz: POMPA

APHELIUM - najdalszy Słońcu punkt orbit planet, komet, planetoid i innych obiegających gwiazdę obiektów;

APOGEUM - najdalszy Ziemi punkt orbity Księżyca i obiegających ją drobnych ciał;

APUS - patrz: PTAK RAJSKI

AQUARIUS - patrz: WODNIK

AQUILA - patrz: ORZEŁ

ARA - patrz: OŁTARZ

ARIEL - księżyc Urana; średnica: 1158 km; odległość od planety: 190.930 km; masa: 1,27 x 1021 kg;

ARIES - patrz: BARAN

ASTEROIDA - patrz: PLANETOIDA

ASTRONOMIA - nauka, zajmująca się badaniem rozkładu i wzajemnych oddziaływań materii we Wszechświecie;

ASTRONOMICZNA JEDNOSTKA (AU) - patrz: JEDNOSTKA ASTRONOMICZNA

ATLAS - mały księżyc Saturna; średnica: 30 km; odległość od planety: 137.670 km; masa: nieznana;

ATMOSFERA - gazowa powłoka, otaczająca planetę;

ATOM - najmniejsza cząsteczka pierwiastka; jądro atomu składa się z protonów naładowanych dodatnio oraz neutralnych neutronów, wokół niego krążą na określonych powłokach ujemne elektrony; najprostszym atomem jest atom wodoru, składający się z jednego protonu i jednego elektronu;

AU - patrz: JEDNOSTKA ASTRONOMICZNA

AURIGA - patrz: WOŹNICA

AZYMUT - oznaczenie: A; w układzie współrzędnych horyzontalnych kąt dwuścienny, mierzony od lokalnego południka do południka, przechodzącego przez dane ciało niebieskie; mierzony od kierunku południowego (punktu S) na zachód (W) [azymut astronomiczny] lub od kierunku północnego (punktu N) na wschód (E) [azymut geodezyjny], wzdłuż linii horyzontu;
może przyjmować wartości od 0o do 360o;

B

BAR - jednostka ciśnienia, równa 0.987 atmosfery = 1.02 kg/cm2 = 100 kilopaskali;

BARAN (Ari) - jesienno-zimowy gwiazdozbiór Zodiaku, sąsiaduje z konstelacjami: Byka, Wieloryba, Perseusza, Trójkąta i Ryb; zajmuje obszar 441 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Hamal (alpha Ari), Sheratan (beta Ari), Mesarthim (gamma Ari);

BARNARD, EDWARD EMERSON - (1857-1923) amerykański astronom; odkrył Amaltheę - niewielkiego jowiszowego satelitę - oraz Gwiazdę Barnarda, drugą gwiazdę pod wzglęgem odległości od Słońca;

BELINDA - mały księżyc Urana; średnica: 68 km; odległość od planety: 75.255 km; masa: nieznana;

BIAŁY KARZEŁ - bardzo gęsty i gorący twór, pozostały po wybuchu supernowej; jądro gwiazdy, która odrzuciła zewnętrzną otoczkę;

BIANCA - patrz: BIANKA

BIANKA (Bianca) - mały księżyc Urana; średnica: 44 km; odległość od planety: 59.165 km; masa: nieznana;

BLIŹNIĘTA (Gem) - zimowy gwiazdozbiór Zodiaku, sąsiaduje z konstelacjami: Byka, Woźnicy, Rysia, Raka, Małego Psa, Jednorożca i Oriona; zajmuje obszar 514 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Kastor (alpha Gem), Pollux (beta Gem), Alhena (gamma Gem), Wasat (delta Gem), Mebsuta (epsilon Gem), Mekbuda (zeta Gem), Propus (eta Gem);

BODE, JOHANN ELERT - (1747-1826) niemiecki astronom, w latach 1787-1826 dyrektor obserwatorium w Berlinie; rozpropagował regułę Titusa-Bodego, dot. rozmieszczenia planet w Układzie Słonecznym;

BOÖTES - patrz: WOLARZ

BRAHE, TYCHO DE - (1546-1601) astronom duński, którego precyzyjne obserwacje ruchu planet posłużyły Johannesowi Keplerowi do sformułowania praw ruchu planet;

BYK (Tau) - zimowy gwiazdozbiór Zodiaku, sąsiaduje z konstelacjami: Barana, Bliźniąt, Wieloryba, Woźnicy, Perseusza, Erydanu i Oriona; zajmuje obszar 797 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Aldebaran (alpha Tau), Elnath (beta Tau), Alcyone (eta Tau);

C

CAELUM - patrz: RYLEC

CALLISTO - patrz: KALLISTO

CALYPSO - patrz: KALIPSO

CAMELOPARDUS - patrz: ŻYRAFA

CANCER - patrz: RAK

CANES VENATICI - patrz: PSY GOŃCZE

CANIS MAIOR - patrz: WIELKI PIES

CANIS MINOR - patrz: MAŁY PIES

CAPRICORNUS - patrz: KOZIOROŻEC

CARINA - patrz: KIL

CARME - mały księżyc Jowisza; średnica: 40 km; odległość od planety: 22.600.000 km; masa: 9,56 x 1016 kg;

CASSINI, GIOVANNI DOMENICO - (1625-1712) urodzony we Włoszech francuski astronom, pierwszy dyrektor Królewskiego Obserwatorium w Paryżu; odkrył cztery księżyce Saturna (Tethys, Dione, Reę i Iapetusa) i największą przerwę w pierścieniach, nazwaną później jego nazwiskiem;

CASSINI SONDA - wystrzelona 15 października 1997 roku, dotrze do Saturna 1 lipca 2004 roku; sonda wejdzie na orbitę wokół planety (Cassini Saturn Orbiter), przy przelocie nad Tytanem zrzuci próbnik (Huygens Titan Probe) w jego atmosferę; dotychczas Cassini dwukrotnie przeleciał obok Wenus (26.04.1998, 24.06.1999), raz koło Ziemi (18.08.1999), a następnie w pobliżu Jowisza (30.12.2000);

CASSIOPEIA - patrz: KASJOPEJA

CEFEUSZ (Cep) - gwiazdozbiór nieba północnego, w Polsce stale nad horyzontem; sąsiaduje z konstelacjami: Andromedy, Kasjopeji, Jaszczurki, Łabędzia, Żyrafy, Smoka i Małej Niedźwiedzicy; zajmuje obszar 588 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Alderamin (alpha Cep), Alfirk (beta Cep), Errai (gamma Cep);

CENTAUR (Cen) - gwiazdozbiór nieba południowego, w Polsce stale niewidoczny; sąsiaduje z konstelacjami: Krzyża Południa, Wilka, Cyrkla, Pompy, Muchy, Kilu, Żagla i Węża Wodnego; zajmuje obszar 1060 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Rigil Kentaurus (Rigil Kent, alpha Cen), Hadar (beta Cen), Muhlifain (gamma Cen), Menkent (theta Cen);

CENTAURUS - patrz: CENTAUR

CEPHEUS - patrz: CEFEUSZ

CETUS - patrz: WIELORYB

CHAMELEON - patrz: KAMELEON

CHARON - jedyny znany księżyc Plutona; średnica: 1172 km; odległość od planety: 19.640 km; masa: 1,90 x 1021 kg;

CHROMOSFERA - niższa warstwa słonecznej atmosfery, znajduje się pomiędzy fotosferą i koroną; przy fotosferze jej temperatura wynosi około 4500 K (kelwinów), powyżej rośnie do około 7000 K na wysokości 1500 km nad fotosferą i miliona kelwinów przy granicy z koroną słoneczną; można ją zaobserwować podczas zaćmień Słońca lub za pomocą koronografu;

CIRCINUS - patrz: CYRKIEL

COLUMBA - patrz: GOŁĄB

COMA BERENICES - patrz: WARKOCZ BERENIKI

CORDELIA - patrz: KORDELIA

CORONA AUSTRALIS - patrz: KORONA POŁUDNIOWA

CORONA BOREALIS - patrz: KORONA PÓŁNOCNA

CORVUS - patrz: KRUK

CRATER - patrz: PUCHAR

CRESSIDA - niewielki księżyc Urana; średnica: 66 km; odległość od planety: 61.767 km; masa: nieznana;

CRUX - patrz: KRZYŻ POŁUDNIA

CYGNUS - patrz: ŁABĘDŹ

CYKL SŁONECZNY - trwający 11 lat cykl zmian, zachodzących w fotosferze Słońca, związanych z jego aktywnością; w maksimum aktywności obserwujemy liczne plamy słoneczne, rośnie natężenie wiatru słonecznego, na Ziemi występuje więcej zórz polarnych, zdarzają się zakłócenia w łączności radiowej;

CYRKIEL - gwiazdozbiór nieba południowego, w Polsce stale niewidoczny; sąsiaduje z konstelacjami: Muchy, Ptaka Rajskiego, Węgielnicy, Centaura, Wilka i Trójkąta Południowego; zajmuje obszar 93 stopni kwadratowych;

CZERWONY OLBRZYM - stadium życia gwiazdy, w którym w jej jądrze spalany jest hel i/lub cięższe pierwiastki; czerwony olbrzym posiada bardzo dużą objętość, przez co jego średnia gęstość spada;

D

DEIMOS - mniejszy z dwóch niewielkich księżyców Marsa; rozmiary: 15x12,2x11 km; odległość od planety: 23.459 km; masa: 1,80 x 1015 kg;

DEKLINACJA - oznaczenie: d; w układzie współrzędnych równikowych kątowa odległość od równika niebieskiego, odpowiednik ziemskiej szerokości geograficznej; przyjmuje wartości od 0o do +90o (północny biegun niebieski) i od 0o do -90o (południowy biegun niebieski);

DELFIN (Del) - konstelacja nieba północnego, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Źrebięcia, Pegaza, Liska, Strzały, Orła i Wodnika; zajmuje obszar 189 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Sualocin (alpha Del), Rotanev (beta Del);

DELPHINUS - patrz: DELFIN

DESDEMONA - mały księżyc Urana; średnica: 58 km; odległość od planety: 62.659 km; masa: nieznana;

DESPINA - niewielki księżyc Neptuna; średnica: 148 km; odległość od planety: 52.600 km; masa: nieznana;

DIONE - duży księżyc Saturna; średnica: 1120 km; odległość od planety: 377.400 km; masa: 1,05 x 1021 kg;

DŁUGOŚĆ EKLIPTYCZNA - oznaczenie: l; kątowa odległość, mierzona wzdłuż ekliptyki, od Punktu Barana w kierunku wschodnim; przyjmuje wartości od 0o do 360o;

DOPPLERA EFEKT - patrz: EFEKT DOPPLERA

DORADO - patrz: ZŁOTA RYBA

DRACO - patrz: SMOK

DROGA MLECZNA - nasza macierzysta galaktyka, zawiera około 200 miliardów gwiazd; średnica Drogi Mlecznej wynosi około 100 000 lat świetlnych;

E

EFEKT CIEPLARNIANY - zjawisko wzrostu temperatury w atmosferze planety, spowodowanego przez tzw. gazy cieplarniane, które przepuszczają znaczną część promieniowania do powierzchni planety, ale nie wypuszczają go na zewnątrz; do gazów cieplarnianych zalicza się parę wodną (H2O), dwutlenek węgla (CO2), ozon (O3), freony, metan (CH4) i podtlenek azotu.

EFEKT DOPPLERA - zmiana długości fali, wywołana względnym ruchem jej źródła i odbiornika; efekt Dopplera wykorzystywany jest m.in. w urządzeniach radiolokacyjnych do pomiaru prędkości obiektu, w astronomii używa się go do pomiarów prędkości obrotu obiektów i ruchu gwiazd, galaktyk;

EINSTEIN, ALBERT - (1879-1955) niemiecko-amerykański fizyk, stworzył teorię względności, która wraz z mechaniką kwantową stała się podstawą współczesnej fizyki;

EKLIPSA - patrz: ZAĆMIENIE

EKLIPTYKA - pozorna droga, jaką pokonuje Słońce na tle gwiazd w ciągu roku; gwiazdozbiory, które przecina ekliptyka, nazywamy zodiakalnymi; ELARA - mały księżyc Jowisza; średnica: 76 km; odległość od planety: 11.737.000 km; masa: 7,77 x 1017 kg;

ELIPSA - krzywa zamknięta, symetryczna względem dwóch prostopadłych osi, zwanych osią wielką i małą; wewnątrz elipsy, na osi wielkiej, w równych odległościach od środka elipsy, znajdują się dwa ogniska, przy czym suma odległości dowolnego punktu elipsy od obydwu ognisk jest stała
i równa się długości osi wielkiej elipsy;

ENCELADUS - księżyc Saturna; średnica: 498 km; odległość od planety: 238.020 km; masa: 7,30 x 1019 kg;

EPIMETHEUS - niewielki księżyc Saturna; średnica: 115 km; odległość od planety: 151.422 km; masa: 5,60 x 1017 kg;

EQUULEUS - patrz: ŹREBIĘ ERG/SEC - jednostka mocy, równa 10-10 kilowatów;

ERIDANUS - patrz: ERYDAN

ERYDAN (Eri) - zimowa konstelacja nieba południowego, w Polsce tylko częściowo nad horyzontem; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Oriona, Byka, Wieloryba, Pieca, Feniksa, Zająca, Rylca, Zegara i Małego Węża Wodnego; zajmuje obszar 1138 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Achernar (alpha Eri), Cursa (beta Eri), Zaurak (gamma Eri), Azha (eta Eri), Acamar (theta1 Eri), Beid (omicron1 Eri), Keid (omicron2 Eri);

EUROPA - jeden z czterech największych księżyców Jowisza (patrz też: KSIĘŻYCE GALILEUSZOWE); średnica: 3138 km; odległość od planety: 670.900 km; masa: 4,80 x 1022 kg; na jej powierzchni znajduje się pokrywa lodowa, pod którą - być może - istnieje płynny ocean;

F

FENIKS (Phe) - konstelacja nieba południowego, w Polsce stale pod horyzontem; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Erydanu, Tukana, Żurawia, Rzeźbiarza i Pieca; zajmuje obszar 469 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Ankaa (alpha Phe);

FOBOS (Phobos) - większy z dwóch księżyców Marsa; rozmiary: 27x21,6x18,8 km; odległość od planety: 9378 km; masa: 1,08 x 1016 kg;

FORNAX - patrz: PIEC

FOTOSFERA - obserwowana powierzchnia Słońca, występują na niej plamy słoneczne, granule i pochodnie; temperatura powierzchni fotosfery wynosi około 6000 K (kelwinów), w plamach jest o około 1500 K niższa;

GAI HIPOTEZA - patrz: HIPOTEZA GAI

GALAKTYKA - Droga Mleczna, układ zawierający gwiazdy, planety i materię międzygwiazdową, do którego należy także Słońce wraz z całym Układem Słonecznym; płaszczyzna Galaktyki pokrywa się z płaszczyzną pasa Drogi Mlecznej, widocznej na niebie; Słońce leży blisko płaszczyzny równika Galaktyki, w odległości 10 kiloparseków od jej centrum; materia w Galaktyce skupia się głównie w jej jądrze, gdzie średnia gęstość jest o około 40% większa od średniej gęstości całej Galaktyki; większość metarii skupia się w gwiazdach, tylko około 5% przypada na materię międzygwiazdową; układ Drogi Mlecznej należy do galaktyk spiralnych;

GALAKTYKI - olbrzymie systemy gwiazdowo-pyłowe, zawierające miliardy gwiazd, widoczne na niebie pod postacią obiektów mgławicowych; w zasięgu największych teleskopów znajduje się prawdopodobnie około miliarda galaktyk; pod względem kształtu wyróżniamy galaktyki spiralne, eliptyczne oraz nieregularne; istnieją także mniejsze galaktyki, tzw. karłowate, o rozmiarach poniżej 2 kiloparseków i niewielkiej ilości gwiazd; najczęściej są one satelitami większych galaktyk;

GALATEA - niewielki księżyc Neptuna; średnica: 158 km; odległość od planety: 62.000 km; masa: nieznana;

GALILEO GALILEI (Galileusz) - (1564-1642) włoski astronom i fizyk, jako pierwszy użył lunety do obserwacji gwiazd; odkrył pierwsze księżyce pozaziemskie (cztery Księżyce Galileuszowe, największe satelity Jowisza: Io, Europę, Ganimedesa i Kallisto);

GALILEO SONDA - wystrzelona 18 października 1989 roku, sonda aktualnie znajduje się na orbicie wokół Jowisza; zajmuje się badaniem księżyców jowiszowych i samej planety, w atmosferę której w trakcie misji Galileo zrzucono próbnik, który miał zbadać jej skład i warunki panujące wewnątrz gazowego giganta; po drodze do Jowisza, sonda zbliżyła się do dwóch planetoid: 951 Gaspra i 243 Ida; przesłała także fotografie upadku komety S-L9 na Jowisza w 1994 roku;

GALILEUSZ - patrz: GALILEO GALILEI

GALILEUSZOWE KSIĘŻYCE - patrz: KSIĘŻYCE GALILEUSZOWE

GALLE, JOHANN GOTTFRIED - niemiecki astronom, który wraz z Louisem d'Arrestem wykonał pierwsze obserwacje Neptuna, oparte na obliczeniach francuskiego matematyka Le Verriera; choć Galle zaobserwował Neptuna jako pierwszy, odkrycie przypisuje się J.C. Adamsowi, który wykonał obliczenia wcześniej, niż Le Verrier;

GANIMEDES - największy księżyc Jowisza i jednocześnie największy satelita w całym Układzie Słonecznym (patrz też: KSIĘŻYCE GALILEUSZOWE); średnica: 5262 km; odległość od planety: 1.070.000 km; masa: 1,48 x 1023 kg;

GEMINI - patrz: BLIŹNIĘTA

GEOSYNCHRONICZNA ORBITA - kołowa orbita o niewielkim nachyleniu do równika planety, na której prędkość orbitalna satelity jest równa jej okresowi obrotu; satelita zdaje się znajdować stale w tym samym punkcie nad określonym miejscem na powierzchni planety;

GĘSTOŚĆ - wielkość mierzona w gramach na centymetr sześcienny (g/cm3) lub kilogramach na metr sześcienny (kg/m3); przykładowo gęstość wody wynosi 1.0 g/cm3, żelaza 7.9 g/cm3;

GOŁĄB (Col) - konstelacja nieba południowego, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Zająca, Rufy, Rylca, Malarza i Wielkiego Psa; zajmuje obszar 270 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Phact (alpha Col), Wazn (beta Col);

GRANULE - obserwowane w słonecznej fotosferze jasne obszary o rozmiarach od 100 do 2000 km, nadające jej ziarnisty wygląd; granule powstają w wyniku silnych ruchów konwektywnych, w ich centrum gorąca materia z wnętrza Słońca wydostaje się na zewnątrz, na brzegach zaś, ochłodzona, opada głębiej - porusza się z prędkością około 1 km/s, prostopadle do powierzchni fotosfery;

GRUS - patrz: ŻURAW

GWIAZDA - ciało niebieskie o masie od ok. 0,08 do 100 mas Słońca, które wytwarza energię we własnym wnętrzu w wyniku przemian jądrowych i wypromieniowuje ją w postaci światła i innych rodzajów promieniowania elektromagnetycznego; temperatury powierzchni gwiazd wynoszą od ok. 1000 do 100 000 kelwinów; wyróżnia się różne typy widmowe gwiazd (O, B, A, F, G, K, M), zależne od ich mas i temperatur powierzchni; ponadto dzielimy gwiazdy na karły, gwiazdy ciągu głównego, olbrzymy, nadolbrzymy;

HALE, GEORGE ELLERY - (1868-1938) astronom amerykański, założył Obserwatoria Yerkes, Mt. Wilson i Palomar; pierwszy kierownik Obserwatorium Mt. Wilson w latach 1904-1938; wynalazł spektroheliograf (1889) i spektrohelioskop (1924); badał plamy słoneczne; założyciel i pierwszy redaktor "Astrophysical Journal";

HALL, ASAPH - (1829-1907) astronom amerykański, odkrył dwa niewielkie księżyce Marsa - Fobosa i Deimosa;

HALLEY, EDMOND - (1656-1742) astronom brytyjski, dyrektor Obserwatorium w Greenwich, od 1720 roku astronom królewski; odkrył istnienie komet okresowych i opracował metodę wyznaczania ich orbit na podstawie ich wcześniejszych obserwacji, także komety nazwanej jego nazwiskiem; opracował pierwsze mapy deklinacji magnetycznej, w 1715 odkrył koronę i chromosferę Słońca, a w 1718 ruch własny gwiazd;

HEL - (He) pierwiastek chemiczny, należący do grupy VIII w układzie okresowym (helowce); znane są 4 izotopy, w tym dwa trwałe; zawartość helu w atmosferze ziemskiej wynosi około 0,0005%; po raz pierwszy zaobserwowano jego obecność na Słońcu, stąd jego nazwa (od "Helios"); gaz jednoatomowy, bezbarwny, bezwonny, obojętny chemicznie; stosowany m.in. jako czynnik chłodzący, służy też do wypełniania lamp jarzeniowych, balonów, termometrów niskotemperaturowych;

HELENE - mały księżyc Saturna; rozmiary: 36x32x30 km; odległość od planety: 377.400 km; masa: nieznana;

HELIOCENTRYCZNY - ze Słońcem w centrum; heliocentryczny model Kopernika zakładał, że wszystkie planety krążą wokół Słońca, a nie wokół Ziemi, jak uważano wcześniej; patrz: KOPERNIK, KEPLER

HERKULES (Her) - konstelacja nieba północnego, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Wolarza, Orła, Strzały, Węża, Wężownika, Lutni, Liska, Korony Północnej i Smoka; zajmuje obszar 1225 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Rasalgethi (alpha Her), Kornephoros (beta Her);

HERSCHEL, SIR WILLIAM - (1738-1822) astronom brytyjski, odkrywca Urana; skatalogował ponad 800 gwiazd podwójnych i 2500 mgławic;

HIMALIA - niewielki księżyc Jowisza; średnica: 186 km; odległość od planety: 11.480.000 km; masa: 9,5 x 1018 kg;

HIPOTEZA GAI - sformułowana na początku lat 70. przez J.E. Lovelocka teza głosząca, że biosfera, atmosfera, oceany i gleby ziemskie tworzą integralną całość, żyjący organizm, nazwany Gają;

HOROLOGIUM - patrz: ZEGAR

HUBBLE, EDWIN POWELL - astronom amerykański, który odkrył, że galaktyki są oddzielnymi skupiskami materii i nie należą do systemu Drogi Mlecznej, ale są dalekimi, podobnymi do niej tworami; odkrył zależność pomiędzy odległością do galaktyki a prędkością, z jaką się ona oddala;

HUYGENS, CHRISTIAAN - (1629-1695) holenderski fizyk, matematyk i astronom, który jako pierwszy prawidłowo opisał pierścienie Saturna i odkrył jego największy księżyc - Tytana; sformułował hipotezę o falowej naturze światła i wyjaśnił za jej pomocą wiele zjawisk optycznych; podał teorię ruchu wahadła i skonstruował pierwszy zegar wahadłowy; opracował metodę polerowania soczewek oraz wprowadził pojęcie sił bezwładności;

HYDRA - patrz: WĄŻ WODNY

HYDRUS - patrz: MAŁY WĄŻ WODNY

HYPERION - księżyc Saturna; rozmiary: 410x260x220 km; odległość od planety: 1.481.100 km; masa: 1,77 x 1019 kg;

IAPETUS - jeden z największych księżyców Saturna; średnica: 1460 km; odległość od planety: 3.561.300 km; masa: 1,88 x 1021 kg;

INDIANIN (Ind) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Mikroskopu, Teleskopu, Żurawia, Pawia, Tukana i Oktantu; zajmuje obszar 294 stopni kwadratowych;

INDUS - patrz: INDIANIN

IO - jeden z czterech największych księżyców Jowisza (patrz też: KSIĘŻYCE GALILEUSZOWE); średnica: 3630 km; odległość od planety: 422.000 km; masa: 8,93 x 1022 kg; określany mianem najbardziej wulkanicznego ciała w Układzie Słonecznym - znajduje się na nim najwięcej czynnych wulkanów;

JANUS - niewielki księżyc Saturna; rozmiary: 196x192x150 km; odległość od planety: 151.472 km; masa: 2,01 x 1018 kg;

JASZCZURKA (Lac) - konstelacja nieba północnego; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Andromedy, Pegaza, Kasjopeji, Łabędzia i Cefeusza; zajmuje obszar 201 stopni kwadratowych;

JEDNOROŻEC (Mon) - konstelacja nieba południowego; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Bliźniąt, Oriona, Zająca, Małego Psa, Wielkiego Psa, Rufy i Węża Wodnego; zajmuje obszar 482 stopni kwadratowych;

JEDNOSTKA ASTRONOMICZNA (AU) - jednostka odległości, używana w astronomii, równa w przybliżeniu średniej odległości Ziemi od Słońca;
1 j.a. = 150.000.000 km;

JONOSFERA - jedna z dwóch warstw termosfery, najwyższej z warstw atmosfery ziemskiej; znajduje się na wysokości ok. 80-85 do 800 km; powietrze jest tam mocno rozrzedzone, ale występuje bardzo duża zawartość jonów, głównie naładowanych drobin tlenku azotu i wolnych elektronów; temperatura rośnie tam, osiągając około 1000oC na wysokości 800 km;

JOWISZ - największa planeta w Układzie Słonecznym, piąta pod względem odległości od Słońca; znana już w starożytności, najjaśniejsza na niebie po Słońcu, Księżycu i Wenus; okres obiegu: 11 lat 315 dni, średnia odległość od Słońca: 778,4 mln km, promień równikowy: 71 400 km, albedo: 0,44; obrót niejednorodny, szybszy na równiku (9 h 51 m), wolniejszy na biegunach (9 h 56 m); gruba, nieprzezroczysta atmosfera składa się głównie z wodoru (90%) i helu (10%), metanu (0,07%) oraz śladowych ilości amoniaku;

JULIA (Juliet) - mały księżyc Urana; średnica: 84 km; odległość od planety: 64.358 km; masa: nieznana;

JULIET - patrz: JULIA

KALDERA - duże, owalne zagłębienie na szczycie wulkanu, powstałe w wyniku zapadnięcia się obszaru nad częściowo opróżnioną komorą wulkaniczną, zniszczenia górnej części stożka wulkanu podczas wybuchu lub stopniowego niszczenia (erozji) szczytu wulkanu;

KALENDARZ - system rachuby dni i dłuższych okresów czasu; obecnie powszechnie używany jest kalendarz gregoriański, którego podstawę stanowi rok podzielony na 365 dni (w latach przestepnych 366) i 12 miesięcy; lata przestępne następują co cztery lata z wyjątkiem większości pełnych setek (co 400 lat mamy także rok przestępny, jak np. w 2000 roku, ale rok 2100 nie będzie przestępny) i mają wyrównywać różnicę między rokiem zwykłym (365 dni) a średnią długością okresu obiegu Ziemi wokół Słońca (365,2422 dni);

KALIPSO (Calypso) - mały księżyc Saturna; rozmiary: 34x28x36 km; odległość od planety: 294.660 km; masa: nieznana;

KALLISTO (Callisto) - jeden z czterech największych księżyców Jowisza (patrz też: KSIĘŻYCE GALILEUSZOWE); średnica: 4800 km; odległość od planety: 1.882.000 km; masa: 1,08 x 1023 kg;

KAMELEON (Cha) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Oktantu, Stołu, Ryby Latającej, Kilu, Muchy i Ptaka Rajskiego; zajmuje obszar 132 stopni kwadratowych;

KASJOPEJA (Cas) - konstelacja nieba północnego, w Polsce nie zachodzi; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Andromedy, Perseusza, Cefeusza, Jaszczurki i Żyrafy; zajmuje obszar 598 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Schedar (alpha Cas), Caph (beta Cas), Ruchbah (delta Cas), Navi (epsilon Cas);

KĄT GODZINNY - oznaczenie: t; w układzie współrzędnych równikowych godzinnych współrzędna mierzona wzdłuż równika niebieskiego, od punktu przecięcia z południkiem niebieskim w kierunku zachodnim; przyjmuje wartości od 0h do 24h;

KEELER, JAMES E. - (1857-1900) amerykański astrofizyk, drugi dyrektor Obserwatorium Licka;

KELWIN [K] - jednostka temperatury; 0 K oznacza zero absolutne, 273,15 K = 0oC = 32oF (temperatura topnienia wody);
373,15 K = 100oC = 212oF (temperatura wrzenia wody);

KEPLER, JOHANNES - (1571-1630) niemiecki fizyk, astronom i matematyk; uczeń i kontynuator prac Tycho de Brahe w Obserwatorium w Pradze; sformułował trzy prawa ruchu planet; zwolennik teorii heliocentrycznej Kopernika; opracował i opublikował tablice astronomiczne i tablice logarytmów (1628); obliczył objętości 92 brył obrotowych; badał zjawisko załamania światła;

KIL (Car) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Centaura, Muchy, Żagla, Rufy, Ryby Latającej, Kameleona i Malarza; zajmuje obszar 494 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Canopus (alpha Car), Miaplacidus (beta Car), Avior (epsilon Car), Aspidiske (iota Car);

KILOPARSEK - jednostka odległości równa 1000 parseków, czyli 3260 lat świetlnych;

KOMETA - pyłowo-lodowe ciało niebieskie o masie od 1011 do 1017 kg, należące do Układu Słonecznego, poruszające się po bardzo wydłużonej orbicie eliptycznej, parabolicznej lub hiperbolicznej; daleko od Słońca kometa pozostaje bryłą pyłowo-lodową o rozmiarach od jednego do kilkudziesięciu km, zbliżając się do Słońca rozwija warkocz gazowo-pyłowy, złożony z sublimujących pod wpływem ciepła i wybijanych przez wiatr słoneczny cząstek, którego długość może wynosić miliony km; warkocz jest odchylany i częściowo porywany przez wiatr słoneczny; cząstki raz wybite z komety nie wracają do niej, ale krążą nadal po jej orbicie; kiedy Ziemia wejdzie w taki strumień, można zaobserwować zjawisko meteorów, których poszczególne roje związane są z różnymi kometami;

KOMPAS (Pyx) - konstelacja nieba południowego; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Rufy, Żagla, Pompy i Węża Wodnego; zajmuje obszar 221 stopni kwadratowych;

KONWEKCJA - proces pionowego przenoszenia energii cieplnej; występuje w atmosferze, hydrosferze i gwiazdach, jej przyczyną jest ogrzanie niżej położonych warstw, z których cieplejsza materia (powietrze, płyn, plazma) przedostaje się w wyższe, chłodniejsze obszary, zostaje schłodzona i opada ponownie głębiej;

KOPERNIK, MIKOŁAJ - (1473-1543) astronom, matematyk, prawnik, lekarz, tłumacz poezji włoskiej i ekonomista; wprowadził do nauki nowożytnej teorię heliocentryczną, opartą na prowadzonych we Fromborku obserwacjach ruchu planet; model kopernikański zakładał, że planety obiegają Słońce po kolistych orbitach, Ziemia jest jedną z planet i obraca się wokół własnej osi; teoria ta zawarta została w dziele "De revolutionibus orbium coelestium", wydanym w roku śmierci Kopernika; zwolennikami teorii kopernikańskiej byli m.in. Johannes Kepler i Galileusz;

KORDELIA (Cordelia) - mały księżyc Urana; średnica: 26 km; odległość od planety: 49.752 km; masa: nieznana;

KORONA POŁUDNIOWA (CrA) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Strzelca, Skorpiona, Ołtarza i Teleskopu; zajmuje obszar 128 stopni kwadratowych;

KORONA PÓŁNOCNA (CrB) - letnia konstelacja nieba północnego; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Wolarza, Herkulesa i Węża; zajmuje obszar 179 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Alphecca (Gemma, alpha CrB), Nusakan (beta CrB);

KORONA SŁONECZNA - najbardziej zewnętrzna warstwa atmosfery słonecznej, rozrzedzona i bardzo rozległa, obejmuje obszar o rozmiarach kilkudziesięciu średnic Słońca; jej najjaśniejsza część widoczna jest podczas całkowitych zaćmień Słońca; można ją także obserwować
za pomocą koronografu;

KORONOGRAF - optyczny przyrząd astronomiczny, służący do obserwacji korony słonecznej; polega to na usunięciu promieni biegnących od tarczy Słońca za pomocą diafragmy, umieszczonej w ognisku obiektywu przyrządu, co powoduje sztuczne "zaćmienie"; aby zapobiec nadmiarowi światła rozproszonego, koronografy zazwyczaj buduje się w górach, gdzie atmosfera jest mniej zapylona i w miejszym stopniu wpływa na obserwacje, lub stosuje się tzw. pułapki świetlne;

KOZIOROŻEC (Cap) - letnio-jesienna konstelacja zodiakalna; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Orła, Mikroskopu, Wodnika, Ryby Południowej i Strzelca; zajmuje obszar 414 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Algedi (alpha Cap), Dabih (beta Cap), Nashira (gamma Cap), Deneb Algedi (delta Cap);

KRATER - lejkowate zagłębienie o średnicy do kilkuset metrów na szczycie stożka wulkanicznego, niekiedy na jego zboczach (krater boczny) lub zagłębienie terenu, spowodowane upadkiem meteorytu;

KRUK (Crv) - wiosenna konstelacja nieba południowego; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Pucharu, Panny i Węża Wodnego; zajmuje obszar 184 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Alchiba (alpha Crv), Gienah (gamma Crv), Algorab (delta Crv);

KRZYŻ POŁUDNIA (Cru) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Centaura i Muchy; zajmuje obszar 68 stopni kwadratowych; dawniej przydatny w nawigacji - wskazuje południowy biegun nieba; jasne gwiazdy: Acrux (alpha Cru), Mimosa (Becrux, beta Cru), Gacrux (gamma Cru);

KSIĘŻYC - naturalny satelita Ziemi; średnica Księżyca wynosi 3476 km, masa: 7,22 x 1022 kg; najstarsze fragmenty skał księżycowych mają 4,6 miliarda lat; temperatura powierzchni zmienia się od +140oC w obszarach oświetlonych przez Słońce do -190oC po ciemnej stronie; atmosfera śladowa; powierzchnia zryta jest licznymi kraterami uderzeniowymi i drobnym pyłem; rozkład masy wewnątrz jest asymetryczny, jądro stałe, bazaltowe;

KSIĘŻYCE GALILEUSZOWE - cztery największe księżyce Jowisza (Io, Ganimedes, Europa i Kallisto); nazwa pochodzi od nazwiska Galileusza, który jako pierwszy dostrzegł je przez swoją lunetę; są widoczne nawet przez lornetkę;

KUIPERA PAS - patrz: PAS KUIPERA

KUIPER, GERARD PETER - (1905-1973) urodzony w Holandii amerykański astronom, zajmował się teorią ruchu planet, odkrył Mirandę, księżyc Urana, oraz Nereidę, satelitę Neptuna, a także istnienie atmosfery na Tytanie;

LACERTA - patrz: JASZCZURKA

LAGRANGE, JOSEPH LOUIS DE - (1736-1813) urodzony we Włoszech francuski matematyk i teoretyk mechanicznych problemów astronomicznych i fizycznych; genialny samouk; rozwinął mechanikę nieba, rozwiązał tzw. ograniczony problem trzech ciał, podał metodę wyznaczania orbit;

LARISSA - niewielki księżyc Neptuna; średnica: 193 km; odległość od planety: 73.600 km; masa: nieznana;

LASSELL, WILLIAM - (1799-1880) brytyjski astronom, odkrył największego satelitę Neptuna - Trytona - oraz księżyc Saturna o imieniu Hyperion;

LEDA - mały księżyc Jowisza; średnica: 16 km; odległość od planety: 11.094.000 km; masa: 5,68 x 1015 kg;

LEO - patrz: LEW

LEO MINOR - patrz: MAŁY LEW

LEPUS - patrz: ZAJĄC

LE VERRIER, URBAIN JEAN JOSEPH - (1811-1877) astronom i matematyk francuski, na podstawie analizy perturbacji ruchu Urana stwierdził istnienie pozauranowej planety i określił jej przybliżone położenie i elementy orbity; korzystając z tych danych J. Galle odnalazł Neptuna; pracując nad wyznaczeniem orbity Merkurego, Le Verrier odkrył ruch peryhelium tej planety;

LEW (Leo) - zimowo-wiosenna konstelacja zodiakalna; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Panny, Raka, Sekstantu, Małego Lwa, Wielkiej Niedźwiedzicy, Węża Wodnego i Warkocza Bereniki; zajmuje obszar 947 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Regulus (alpha Leo), Denebola (beta Leo), Algieba (gamma1 Leo), Zosma (delta Leo), Ras Elased (epsilon Leo), Adhafera (zeta Leo), Chertan (theta Leo), Alterf (lambda Leo);

LIBRA - patrz: WAGA LISEK (Vul) - letni gwiazdozbiór; graniczy z konstelacjami: Pegaza, Łabędzia, Strzały, Delfina, Lutni i Herkulesa; zajmuje obszar 268 stopni kwadratowych;

LOWELL, PERCIVAL - (1855-1916) astronom amerykański, założył Obserwatorium Lowella w Arizonie, gdzie obserwował Marsa; wierzył, że dostrzeżone przez niego na powierzchni Czerwonej Planety "kanały" były wytworami sztucznymi, stworzonymi przez obcą cywilizację; późniejsze odkrycia obaliły ostatecznie tą tezę, a rzekome kanały okazały się złudzeniem;

LUPUS - patrz: WILK

LUTNIA (Lyr) - letnia konstelacja; graniczy z gwiazdozbiorami: Herkulesa, Smoka, Liska i Łabędzia; zajmuje obszar 286 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Wega (alpha Lyr), Sheliak (beta Lyr), Sulafat (gamma Lyr);

LYNX - patrz: RYŚ

LYRA - patrz: LUTNIA

LYSITHEA - mały księżyc Jowisza; średnica: 36 km; odległość od planety: 11.720.000 km; masa: 7,77 x 1016 kg;

ŁABĘDŹ (Cyg) - letnia konstelacja nieba pólnocnego, graniczy z gwiazdozbiorami: Cefeusza, Smoka, Lutni, Liska, Jaszczurki i Pegaza; zajmuje obszar 804 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Deneb (alpha Cyg), Albireo (beta1 Cyg), Sadr (gamma Cyg), Gienah (epsilon Cyg), Ruchba (omega3 Cyg);

MAGNETOSFERA - obszar w przestrzeni wokół ciała niebieskiego, np. planety, w którym na cząstki naładowane działa silniej pole magnetyczne tego ciała, niż otoczenia; Ziemia posiada asymetryczną magnetosferę, rozciągającą się zaledwie na kilka promieni planety w kierunku Słońca, ale na setki tysięcy kilometrów w kierunku przeciwnym;

MAGNITUDO - patrz: WIELKOŚĆ GWIAZDOWA

MALARZ (Pic) - gwiazdozbiór nieba południowego; graniczy z konstelacjami: Kilu, Rufy, Gołębia, Rylca, Złotej Ryby i Ryby Latającej; zajmuje obszar 247 stopni kwadratowych;

MAŁA NIEDŹWIEDZICA (UMi) - konstelacja nieba północnego, w Polsce nie zachodzi; graniczy z gwiazdozbiorami: Cefeusza, Smoka i Żyrafy; zajmuje obszar 256 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Polaris (alpha UMi, obecna gwiazda biegunowa), Kochab (beta UMi), Pherkad (gamma UMi), Yildun (delta UMi);

MAŁY LEW (LMi) - zimowo-wiosenna konstelacja; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Rysia, Lwa i Wielkiej Niedźwiedzicy; zajmuje obszar 232 stopni kwadratowych;

MAŁY PIES (CMi) - zimowa konstelacja; graniczy z gwiazdozbiorami: Raka, Jednorożca, Bliźniąt i Węża Wodnego; zajmuje obszar 183 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Procjon (alpha CMi), Gomeisa (beta CMi);

MAŁY WĄŻ WODNY (Hyi) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; graniczy z gwiazdozbiorami: Erydanu, Tukana, Oktantu, Stołu, Sieci i Zegara; zajmuje obszar 243 stopni kwadratowych;

MARE - dosłownie "morze", w astronomii oznacza rozległą płaszczyznę o okrągłym lub owalnym kształcie;

MARIUS, SIMON - (1573-1624) niemiecki astronom, nadał księżycom Galileuszowym Jowisza ich imiona; odkrył je niezależnie od Galileusza w 1610 roku; jako pierwszy obserwował Mgławicę w Andromedzie przez teleskop oraz plamy na Słońcu;

MARS - czwarta pod względem odległości planeta od Słońca, znana już w starożytności, otrzymała imię boga wojny; posiada dwa niewielkie księżyce: Fobosa i Deimosa, będące prawdopodobnie przechwyconymi przez niego planetoidami; średnia odległość Marsa od Słońca wynosi 227,9 mln km, okres obiegu: 686,74 dni, doba trwa tam 24 h 37 m; promień planety ma długość 3393 km, Mars jest więc mniejszy od Ziemi; dawniej dopatrywano się w nim planety podobnej do naszej, przypuszcza się, że może istnieć tam prymitywne życie; atmosfera Marsa jest rzadka, brak globalnego pola magnetycznego; na powierzchni Marsa znajdują się największe wulkany w Układzie Słonecznym (Arsia, Olympus Mons), a także największy kanion (Valles Marineris);

MENSA - patrz: STÓŁ

MERKURY - najbliższa Słońcu planeta, znana już w starożytności, mimo że trudno dostrzec ją na niebie; okres obiegu wokół Słońca: 80 dni, albedo: 0,06; przedostatnia pod względem wielkości planeta w Układzie Słonecznym, o średnicy 4878 km; powierzchnia jest pokryta olbrzymią ilością kraterów uderzeniowych, co bardzo upodabnia ją do Księżyca; atmosfera śladowa; temperatura na półkuli nasłonecznionej dochodzi do 600 K (kelwinów), na zacienionej spada do około 100 K; brak naturalnych satelitów;

METAL - metala

mi w astronomii nazywa się wszystkie pierwiastki cięższe niż wodór i hel, zaliczają się więc do nich np. tlen i węgiel, które w chemii należą do niemetali - nie należy łączyć tej definicji z chemicznym określeniem metali;

METEOR - rozświetlony ślad wpadającego w ziemską atmosferę meteoroidu; powstaje w wyniku rozgrzania cząstek atmosfery podczas przelotu meteoroidu;

METEOROID - drobne ciało niebieskie, przemierzające przestrzeń kosmiczną; źródłem meteoroidów bywają komety, z których materia wybijana jest przez wiatr słoneczny lub sublimuje podczas zbliżenia do Słońca; wejście takiego ciała w atmosferę ziemską powoduje zjawisko meteoru, w przypadku pozostałości po przelocie komet mówi się o rojach meteorów;

METEORYT - fragment skały pochodzenia pozaziemskiego, który spadł na powierzchnię Ziemi; w zależności od budowy rozróżniamy meteoryty kamienne, żelazno-kamienne oraz żelazne; największy znany meteoryt (Hoba) znajduje się w Namibii i waży około 60 ton; METIS - mały księżyc Jowisza; średnica: 40 km; odległość od planety: 128.000 km; masa: 9,56 x 1016 kg;

MICROSCOPIUM - patrz: MIKROSKOP

MIESIĄC ANOMALISTYCZNY - okres pomiędzy dwoma kolejnymi przejściami Księżyca przez perygeum;

MIESIĄC GWIAZDOWY - patrz: MIESIĄC SYDERYCZNY;

MIESIĄC SMOCZY - okres pomiędzy dwoma kolejnymi przejściami Księżyca przez węzeł wstępujący;

MIESIĄC SYDERYCZNY (gwiazdowy) - okres obrotu Księżyca i jednocześnie jego okres obiegu wokół Ziemi;

MIESIĄC SYNODYCZNY - okres pomiędzy dwiema kolejnymi pełniami Księżyca;

MIKROSKOP (Mic) - konstelacja nieba południowego; graniczy z gwiazdozbiorami: Koziorożca, Ryby Południowej, Strzelca, Indianina i Żurawia; zajmuje obszar 210 stopni kwadratowych;

MIMAS - niewielki księżyc Saturna; średnica: 392 km; odległość od planety: 185.520 km; masa: 3,80 x 1019 kg;

MIRANDA - księżyc Urana; średnica: 472 km; odległość od planety: 129.850 km; masa: 6,3 x 1019 kg;

MONOCEROS - patrz: JEDNOROŻEC MONS - dosłownie: "góra" (l.mn. montes);

MUCHA (Mus) - konstelacja nieba południowego, graniczy z gwiazdozbiorami: Centaura, Krzyża Południa, Cyrkla, Ptaka Rajskiego, Kameleona i Kilu; zajmuje obszar 138 stopni kwadratowych; MUSCA - patrz: MUCHA

NADIR - punkt na sferze niebieskiej, przeciwny do zenitu; znajduje się 90o pod horyzontem;

NAIAD - mały księżyc Neptuna; średnica: 58 km; odległość od planety: 48.200 km; masa: nieznana;

NASA - National Astronautics and Space Administration (Państwowy Urząd Lotnictwa i Astronautyki), amerykańska organizacja rządowa, której zadaniem jest planowanie, zarządzanie, koordynacja, realizacja i finansowanie badań w dziedzinach rozwoju lotnictwa i astronautyki; utworzona w 1958 roku, siedziba znajduje się w Waszyngtonie; podlegają jej państwowe ośrodki kosmiczne;

NEPTUN - odkryta przez J. Gallego w 1846 roku ósma, w kolejności od Słońca, planeta Układu Słonecznego i zarazem najmniejszy spośród gazowych olbrzymów; średnia odległość od Słońca: 4.520.000.000 km, okres obiegu wokół Słońca: 164,8 lat, okres obrotu: 15 h 40 m, albedo: 0,52; promień Neptuna ma długość 24.300 km; pod względem własności Neptun podobny jest do Urana, jednak jego atmosfera jest znacznie bardziej dynamiczna, najbardziej wyróżniającym się szczegółem na Neptunie jest Wielka Ciemna Plama, odpowiednik Wielkiej Czerwonej Plamy na Jowiszu;

NEREID - patrz: NEREIDA NEREIDA (Nereid) - niewielki księżyc Neptuna; średnica: 340 km; odległość od planety: 5.513.400 km; masa: nieznana;

NEUTRINO - fundamentalna cząstka elementarna, lepton o zerowym ładunku elektrycznym; znane są trzy rodzaje neutrin (elektronowe, mionowe, taonowe), każdy posiada antycząstkę (antyneutrino); masa spoczynkowa neutrin jest bardzo mała lub zerowa; bardzo trudno wykrywalne, "zwykła" materia jest dla nich przezroczysta; ich istnienie przewidział N. Pauli w 1930 roku, istnienia dowiedziono eksperymentalnie dopiero w 1956 roku;

NEUTRON - cząstka elementarna, barion, o zerowym ładunku elektrycznym; masa: 1,67 x 10-27 kg; neutrony swobodne nie są stabilne, ich czas połowicznego rozpadu wynosi 932 s; w jądrze atomowym są cząstkami trwałymi; ich istnienie przewidział w 1920 roku E. Rutherford, zostało ono potwierdzone w 1932 roku przez J. Chadwicka;

NEWTON, SIR IZAAK - (1643-1727) wybitny fizyk i matematyk angielski, zajmował się także filozofią i astronomią; sformułował zasady dynamiki, stojące u podstaw mechaniki klasycznej; wprowadził równolegle z G.W. Leibnizem rachunek różniczkowy i całkowy; sformułował prawo powszechnego ciążenia, uzasadnił działanie praw Keplera i wyjaśnił precesję osi obrotu Ziemi oraz zjawisko pływów;

NORMA - patrz: WĘGIELNICA

OBERON - jeden z największych księżyców Urana; średnica: 1523 km; odległość od planety: 583.420 km; masa: 3,03 x 1021 kg;

OCEANUS - dosłownie "ocean", w astronomii oznacza, podobnie jak "mare", rozległą płaszczyznę o okrągłym lub owalnym kształcie;

OCTANS - patrz: OKTANT

OFELIA - mały księżyc Urana; średnica: 32 km; odległość od planety: 53.764 km; masa: nieznana;

OGRZEWANIE PŁYWOWE - ogrzewanie wnętrza księżyca planety przez tarcie, powodowane grawitacyjnym "rozciąganiem" księżyca przez siły pływowe planety i pozostałych jej satelitów;

OKTANT (Oct) - konstelacja nieba południowego, w Polsce nigdy nie wschodzi; graniczy z gwiazdozbiorami: Kameleona, Indianina, Stołu, Tukana, Małego Węża Wodnego, Pawia i Ptaka Rajskiego; zajmuje obszar 291 stopni kwadratowych;

OŁTARZ (Ara) - konstelacja nieba południowego; graniczy z gwiazdozbiorami: Skorpiona, Teleskopu, Trójkąta Południowego, Korony Południowej, Węgielnicy i Pawia; zajmuje obszar 237 stopni kwadratowych;

OORT, JAN HENDRIK - (1900-1992) holenderski astronom, zajmował się analizą ruchów radialnych gwiazd, dowiódł ruchu obrotowego Galaktyki; wyznaczył odległość Słońca od centrum Galaktyki i jego okres obiegu, wynoszący 200 mln lat; postulował istnienie obłoku kometarnego na obrzeżach Układu Słonecznego (obłok Oorta);

OPHELIA - patrz: OFELIA

OPHIUCHUS - patrz: WĘŻOWNIK

ORBITA - tor ruchu ciała niebieskiego w polu grawitacyjnym; orbitę opisuje 6 parametrów, zwanych elementami orbity: i - nachylenie względem wybranej płaszczyzny, w przypadku planet zazwyczaj jest nią ekliptyka,

W - długość węzła wstępującego, w - kątowa odległość perycentrum (punktu orbity najbliższego ciału centralnemu) od węzła wstępującego, a - półoś wielka orbity, e - mimośród orbity (dla orbit parabolicznych e=1) oraz położenie ciała na orbicie w wybranym czasie;

ORION (Ori) - najbardziej znana, piękna zimowa konstelacja; graniczy z gwiazdozbiorami: Jednorożca, Bliźniąt, Byka, Erydanu i Zająca; zajmuje obszar 594 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Betelgeuse (alpha Ori), Rigel (beta Ori), Bellatrix (gamma Ori), Mintaka (delta Ori), Alnilam (epsilon Ori), Alnitak (zeta Ori), Saiph (kappa Ori), Meissa (lambda Ori);

ORZEŁ (Aql) - letnia konstelacja nieba północnego; graniczy z gwiazdozbiorami: Strzały, Delfina, Źrebięcia, Wodnika, Koziorożca, Strzelca, Tarczy, Herkulesa, Węża i Wężownika; zajmuje obszar 652 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Altair (alpha Aql), Alshain (beta Aql),
Tarazed (gamma Aql);

PAN - mały księżyc Saturna; średnica: 20 km; odległość od planety: 133.583 km; masa: nieznana;

PANDORA - mały księżyc Saturna; rozmiary: 114x84x62 km; odległość od planety: 141.700 km; masa: 2,2 x 1017 kg;

PANNA (Vir) - wiosenna konstelacja, graniczy z gwiazdozbiorami: Lwa, Kruka, Węża, Pucharu, Wolarza, Warkocza Bereniki, Węża Wodnego i Wagi; zajmuje obszar 1294 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Spika (Kłos, alpha Vir), Zavijava (beta Vir), Porrima (gamma Vir), Vindemiatrix (epsilon Vir), Zaniah (eta Vir), Syrma (iota Vir);

PARSEK - jednostka odległości, równa ok. 31 bilionów km, czyli 3,26 lat świetlnych; PASIPHAE - mały księżyc Jowisza; średnica: 50 km; odległość od planety: 23.500.000 km; masa: 1,91 x 1017;

PASTUSZE KSIĘŻYCE, SATELITY - satelity planet-olbrzymów, krążące wśród ich pierścieni i utrzymujące je, nie pozwalając na ich "rozpłynięcie się" w przestrzeni w stronę planety lub oddalenie od niej; materia wybijana z księżyców pastuszych przez drobne meteoroidy zasila dodatkowo układ pierścieni;

PAS PLANETOID - przestrzeń pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza, w którym zamiast jednej planety krążą niewielkie skaliste ciała - planetoidy;

PASY RADIACYJNE VAN ALLENA - obszary wypełnione zjonizowanymi cząstkami o wysokich energiach, potencjalnie niebezpieczne dla istot żywych; ziemskie pasy radiacyjne Van Allena odkryte zostały w 1958 roku przez pierwszego amerykańskiego sztucznego satelitę (Explorer 1); istnieją dwa rodzaje: wewnętrzne rozciągają się w odległości 2400-5000 km nad powierzchnią Ziemi, zewnętrzne od 12000-25000 km, +/- 30o szerokości wokół równika ziemskiego;

PATERA - płaski, płytki krater wulkaniczny;

PAVO - patrz: PAW PAW (Pav) - konstelacja nieba południowego, niewidoczna z terenu Polski; graniczy z gwiazdozbiorami: Teleskopu, Ołtarza, Indianina, Tukana, Oktantu i Ptaka Rajskiego; zajmuje obszar 378 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Peacock (alpha Pav);

PEGASUS - patrz: PEGAZ

PEGAZ (Peg) - jesienna konstelacja nieba północnego; graniczy z gwiazdozbiorami: Andromedy, Delfina, Źrebięcia, Liska, Łabędzia, Jaszczurki, Wodnika i Ryb; zajmuje obszar 1121 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Markab (alpha Peg), Scheat (beta Peg), Algenib (gamma Peg), Enif (epsilon Peg), Homam (zeta Peg), Matar (eta Peg), Biham (theta Peg), Sadalbari (mu Peg);

PERRINE, CHARLES DILLON - (1867-1951) argentyńsko-amerykański astronom, odkrył dwa księżyce Jowisza: Himalię i Elarę;

PERSEUSZ (Per) - letnia konstelacja nieba północnego; graniczy z gwiazdozbiorami: Trójkąta, Kasjopeji, Andromedy, Barana, Byka, Woźnicy i Żyrafy; zajmuje obszar 615 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Mirfak (alpha Per), Algol (beta Per), Atik (zeta Per);

PERTURBACJE - nieregularności w ruchu planet, spowodowane oddziaływaniami grawitacyjnymi pozostałych planet, satelitów i innych ciał niebieskich;

PERYGEUM - najbliższy Ziemi punkt orbity Księżyca, sztucznych satelitów i obiegających ją innych ciał niebieskich;

PERYHELIUM - najbliższy Słońcu punkt orbit planet, komet, planetoid i innych krążących wokół niego ciał;

PHOBOS - patrz: FOBOS

PHOEBE - niewielki księżyc Saturna; średnica: 220 km; odległość od planety: 12.952.000 km; masa: 4,0 x 1018 kg;

PHOENIX - patrz: FENIKS

PICKERING, WILLIAM HENRY - (1858-1938) amerykański astronom, odkrył niewielki księżyc Saturna, Phoebe; PICTOR - patrz: MALARZ PIEC (For) - konstelacja nieba południowego; graniczy z gwiazdozbiorami: Erydanu, Rzeźbiarza, Wieloryba i Feniksa; zajmuje obszar 398 stopni kwadratowych;

PISCES - patrz: RYBY

PISCIS AUSTRINUS - patrz: RYBA POŁUDNIOWA

PLAMY SŁONECZNE - ciemne twory na powierzchni słonecznej fotosfery o rozmiarach od kilku do czterdziestu tysięcy kilometrów, oraz temperaturze o około 1500 K niższej od temperatury otoczenia; w plamie słonecznej wyróżniamy cień - "czarny" obszar, oraz otaczający go półcień, który wydaje się szary; barwy te są złudzeniem, ponieważ obszary te w rzeczywistości świecą bardzo jasno, jedynie kontrast z jaśniejszą, otaczającą je powierzchnią sprawia, że wydają się ciemne; wyróżniamy 11-letni i 22-letni cykl plam słonecznych, związany ze zmianami, zachodzącymi w polu magnetycznym Słońca;

PLANETA - ciało niebieskie, obiegające gwiazdę, nie posiadające dostatecznej masy, aby rozpoczęta została synteza jądrowa wodoru w hel, którego średnica przekracza 1000 km i które nie należy do żadnego układu obiektów, obiegających daną gwiazdę (np. nie jest satelitą jakiejś innej planety); w naszym Układzie Słonecznym mamy 9 obiektów, zaliczanych do planet: Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun i Pluton;

PLANETARNY UKŁAD - patrz: UKŁAD PLANETARNY

PLANETKA - patrz: PLANETOIDA

PLANETOIDA - niewielkie, skaliste ciało niebieskie o nieregularnych kształtach; planetoidy obiegają Słońce głównie w przestrzeni pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza (patrz: PAS PLANETOID), ale można je znaleźć w wielu miejscach w Układzie Słonecznym; niektóre z nich zbliżają się także do Ziemi;

PLANETY WEWNĘTRZNE - planety, krążące wewnątrz orbity ziemskiej - Merkury i Wenus;

PLANETY ZEWNĘTRZNE - analogicznie do wewnętrznych, są to planety krążące na zewnątrz orbity ziemskiej, a więc Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun i Pluton;

PLANITIA - nizina;

PLANUM - płaskowyż;

PLUTON - wciąż zaliczany do planet, choć coraz powszechniej uważany za największego przedstawiciela obiektów Pasa Kuipera; Pluton nie był znany w starożytności, został odkryty dopiero w 1930 roku; posiada niewielki księżyc, Charona; średnia odległość Plutona od Słońca wynosi 5.913,52 mln km, okres obiegu: 686,74 dni; średnica planety: 2274 km, masa: 1,27x1022 kg; jest najsłabiej poznaną spośród wszystkich planet,
nie dotarła do niego dotąd żadna sonda kosmiczna;

POCHODNIA - przeciwieństwo plam słonecznych, pochodnie są gorętszymi obszarami na powierzchni słonecznej fotosfery; wydają się jaśniejsze niż pozostała część tarczy słonecznej;

POMPA (Ant) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; graniczy z gwiazdozbiorami: Węża Wodnego, Centaura, Kompasu i Żagla; zajmuje obszar 239 stopni kwadratowych;

PORTIA - niewielki księżyc Urana; średnica: 110 km; odległość od planety: 66.097 km; masa: nieznana;

PÓŁCIEŃ - obszar, otaczający plamę słoneczną, jaśniejszy od niej, ale ciemniejszy niż otaczająca powierzchnia Słońca; temperatura półcienia jest niższa, niż fotosfery, ale nieco wyższa niż w plamach słonecznych, dlatego wydają się jaśniejsze;

PRĘDKOŚĆ ŚWIATŁA - prędkość, z jaką rozchodzi się światło (i z jaką poruszają się wszystkie rodzaje fal elektromagnetycznych);
w próżni wynosi około 299.792,5 km/s;

PROMETEUSZ - mały księżyc Saturna; rozmiary: 145x85x62 km; odległość od planety: 139.350 km; masa: 2,7 x 1017 kg;

PROMETHEUS - patrz: PROMETEUSZ

PROTEUS - patrz: PROTEUSZ

PROTEUSZ (Proteus) - księżyc Neptuna; rozmiary: 436x416x402 km; odległość od planety: 117.600 km; masa: nieznana; PRZESILENIE - moment przejścia Słońca w zenicie nad jednym ze zwrotników; około 23 czerwca Słońce znajduje się w zenicie nad Zwrotnikiem Raka (23,45o N) - przesilenie letnie, około 21 grudnia nad Zwrotnikiem Koziorożca (23,45o S) - przesilenie zimowe;

PSY GOŃCZE (CVn) - konstelacja nieba północnego, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Wolarza, Warkocza Bereniki i Wielkiej Niedźwiedzicy; zajmuje obszar 465 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Cor Caroli (Serce Karola, alpha CVn), Chara (beta CVn);

PTAK RAJSKI (Aps) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; sąsiadujące gwiazdozbiory: Paw, Oktant, Kameleon, Mucha, Cyrkiel i Trójkąt Południowy; zajmuje obszar 206 stopni kwadratowych;

PTOLEMEUSZ, KLAUDIUSZ - (87-150) astronom, matematyk i geograf z Aleksandrii, który oparł swoje rozważania astronomiczne na przekonaniu, że wszystkie ciała niebieskie krążą wokół Ziemi, która stanowi centrum Wszechświata; PUCHAR (Crt) - konstelacja nieba południowego, graniczy z gwiazdozbiorami: Panny, Kruka, Sekstantu i Węża Wodnego; zajmuje obszar 282 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Alkes (alpha Crt);

PUCK - patrz: PUK

PUK (Puck) - niewielki księżyc Urana; średnica: 154 km; odległość od planety: 86.000 km; masa: nieznana;

PUNKT BARANA - inaczej punkt równonocy wiosennej; na sferze niebieskiej miejsce przecięcia równika niebieskiego przez ekliptykę, który Słońce mija około 21 marca w pozornej wędrówce na tle gwiazd; na skutek precesji Punkt Barana porusza się po ekliptyce i obecnie znajduje się w gwiazdozbiorze Ryb;

PUPPIS - patrz: RUFA

PYXIS - patrz: KOMPAS

RADIOASTRONOMIA - dział Astronomii, zajmujący się badaniem ciał niebieskich w zakresie fal radiowych; RAK (Cnc) - wiosenna konstelacja zodiakalna, graniczy z gwiazdozbiorami: Lwa, Rysia, Bliźniąt, Małego Psa i Węża Wodnego; zajmuje obszar 506 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Acubens (alpha Cnc), Asellus Borealis (gamma Cnc), Asellus Australis (delta Cnc), Tegmine (zeta1 Cnc);

REA (Rhea) - jeden z większych księżyców Saturna; średnica: 1530 km; odległość od planety: 527.040 km; masa: 2,49 x 1021 kg; REGIO - rejon, obszar;

REKTASCENSJA - w układzie współrzędnych równikowych kąt godzinny, wyznaczany wzdłuż równika niebieskiego, odpowiednik ziemskiej długości geograficznej; rektascensję liczymy od Punktu Barana w kierunku wschodnim;

RETICULUM - patrz: SIEĆ

RETROGRADACJA - pozorny ruch wsteczny planety na sferze niebieskiej, spowodowany ruchem obiegowym Ziemi i planet wokół Słońca;

RHEA - patrz: REA ROK GWIAZDOWY - okres obiegu Ziemi wokół Słońca (inaczej najkrótszy okres, po którym Słońce powraca w to samo miejsce na tle gwiazd); długość roku gwiazdowego wynosi 365,2564 doby;

ROK ŚWIETLNY - jednostka odległości, stosowana w astronomii; jeden rok świetlny jest równy odległości, jaką światło przebywa w próżni w ciągu roku, czyli 9,4605 x 1012 km;

ROK ZWROTNIKOWY - okres pomiędzy dwoma kolejnymi przejściami Słońca w zenicie nad jednym ze zwrotników (Raka lub Koziorożca); z powodu precesji rok słoneczny różni się nieznacznie od gwiazdowego, jego długość wynosi 365,2422 doby; ROSALIND - mały księżyc Urana; średnica: 54 km; odległość od planety: 69.927 km; masa: nieznana;

ROZBŁYSKI FOTOSFERYCZNE - wyrzuty materii ponad powierzchnię fotosfery słonecznej, trwają zazwyczaj kilka minut;

ROZDZIELCZA ZDOLNOŚĆ - patrz: ZDOLNOŚĆ ROZDZIELCZA

RÓWNIK NIEBIESKI - koło wielkie, miejsce przecięcia płaszczyzny równika ziemskiego ze sferą niebieską;

RUFA (Pup) - konstelacja nieba południowego, graniczy z gwiazdozbiorami: Kompasu, Jednorożca, Węża Wodnego, Wielkiego Psa, Gołębia, Malarza, Kilu i Żagla; zajmuje obszar 673 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Naos (zeta Pup);

RYBA LATAJĄCA (Vol) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; graniczy z gwiazdozbiorami: Złotej Ryby, Malarza, Kameleona, Kilu i Stołu; zajmuje obszar 141 stopni kwadratowych;

RYBA POŁUDNIOWA (PsA) - konstelacja nieba południowego, graniczy z gwiazdozbiorami: Wodnika, Rzeźbiarza, Żurawia, Mikroskopu i Koziorożca; zajmuje obszar 245 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Fomalhaut (alpha PsA);

RYBY (Psc) - jesienna konstelacja zodiakalna, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Barana, Wieloryba, Wodnika, Wieloryba, Pegaza, Andromedy i Trójkąta; zajmuje obszar 889 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Alrescha (alpha Psc);

RYLEC (Cae) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; graniczy z gwiazdozbiorami: Gołębia, Erydanu, Zająca, Zegara, Złotej Ryby i Malarza; zajmuje obszar 125 stopni kwadratowych;

RYŚ (Lyn) - konstelacja nieba północnego, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Wielkiej Niedźwiedzicy, Małego Lwa, Raka, Bliźniąt, Woźnicy i Żyrafy; zajmuje obszar 545 stopni kwadratowych;

RZEŹBIARZ (Scl) - konstelacja nieba południowego, graniczy z gwiazdozbiorami: Wieloryba, Wodnika, Ryby Południowej, Żurawia, Feniksa i Pieca; zajmuje obszar 475 stopni kwadratowych;

SAGITTA - patrz: STRZAŁA

SAGITTARIUS - patrz: STRZELEC

SATURN - druga pod względem rozmiarów planeta w Układzie Słonecznym, szósta pod względem odległości od Słońca i najdalsza spośród znanych w starożytności, rozmiarami ustępuje tylko Jowiszowi; okres obiegu: 29,458 lat, średnia odległość od Słońca: 1426,8 mln km, promień równikowy: 60 270 km, albedo: 0,75; obrót niejednorodny, średnio 10h39m22s; posiada grubą, nieprzezroczystą atmosferę, podobnie jak Jowisz; jego średnia gęstość jest niższa, niż gęstość wody; Saturn posiada najbardziej rozbudowany system pierścieni w całym Układzie Słonecznym i ponad dwadzieścia księżyców, wciąż odkrywane są nowe;

SCHIAPARELLI, GIOVANNI VIRGINIO - (1835-1910) włoski astronom, który jako pierwszy w 1877 roku zaobserwował tajemnicze "kanały" na Marsie, co przez drobny błąd leksykalny zapoczątkowało spekulacje, jakoby na Marsie istniała inteligentna cywilizacja (Marsjanie), której dziełem miały być owe kanały; patrz także: PERCIVAL LOWELL;

SCORPIUS - patrz: SKORPION

SCULPTOR - patrz: RZEŹBIARZ

SCUTUM - patrz: TARCZA

SEKSTANT (Sex) - wiosenny gwiazdozbiór, graniczy z konstelacjami: Węża Wodnego, Lwa i Pucharu; zajmuje obszar 314 stopni kwadratowych;

SERPENS - patrz: WĄŻ

SEXTANS - patrz: SEKSTANT SIEĆ (Ret) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niewidoczna; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Zegara, Małego Węża Wodnego, Stołu i Złotej Ryby; zajmuje obszar 114 stopni kwadratowych;

SINOPE - mały księżyc Jowisza; średnica: 36 km; odległość od planety: 23.700.000 km; masa: 7,77 x 1016 kg;

SKORPION (Sco) - letnia konstelacja zodiakalna, graniczy z gwiazdozbiorami: Wagi, Strzelca, Wężownika, Węgielnicy, Ołtarza, Korony południowej i Wilka; zajmuje obszar 497 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Antares (alpha Sco), Graffias (beta1 Sco), Dschubba (delta Sco), Girtab (Sargas, theta Sco), Shaula (lambda Sco), Al Niyat (sigma Sco), Lesath (upsilon Sco);

SŁONECZNE PLAMY - patrz: PLAMY SŁONECZNE

SŁONECZNY CYKL - patrz: CYKL SŁONECZNY

SŁONECZNY WIATR - patrz: WIATR SŁONECZNY

SŁOŃCE - centralna gwiazda Układu Słonecznego; typowy przedstawiciel ciągu głównego, typ widmowy G2 V; średnia temperatura powierzchniowa: 5780 K, promień równikowy: 696260 km, masa: 1,989 x 1030 kg, średnia gęstość: 1408 kg/m3; okres rotacji niejednorodny (ponieważ Słońce jest kulą gazową, a nie bryłą sztywną), na równiku szybszy (25d09h07m), w okolicach biegunów wolniejszy (30d21h); odległość od płaszczyzny Galaktyki: <300 lat świetlnych, odległość od centrum Galaktyki: około 28000 lat świetlnych; apeks w gwiazdozbiorze Herkulesa; jasność obserwowana z Ziemi: -26m,78, jasność absolutna: 4m,82;

SMOK (Dra) - konstelacja nieba północnego, w Polsce nie zachodzi; graniczy z gwiazdozbiorami: Małej Niedźwiedzicy, Wielkiej Niedźwiedzicy, Żyrafy, Łabędzia, Lutni, Herkulesa, Wolarza i Cefeusza; zajmuje obszar 1083 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Thuban (alpha Dra), Rastaban (beta Dra), Eltanin (gamma Dra), Altais (delta Dra), Edasich (iota Dra), Giausar (lambda Dra), Grumium (xi Dra);

STÓŁ (Men) - konstelacja nieba południowego, z Polski niewidoczny; graniczy z gwiazdozbiorami: Ryby Latającej, Kameleona, Oktantu, Małego Węża Wodnego, Sieci i Złotej Ryby; zajmuje obszar 153 stopni kwadratowych;

STRZAŁA (Sge) - letnia konstelacja nieba północnego, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Liska, Delfina, Orła i Herkulesa; zajmuje obszar 80 stopni kwadratowych;

STRZELEC (Sgr) - letnia konstelacja zodiakalna, graniczy z gwiazdozbiorami: Skorpiona, Węża, Koziorożca, Wężownika, Tarczy, Orła, Mikroskopu, Teleskopu i Korony Południowej; zajmuje obszar 867 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Rukbat (alpha Sgr), Arkab (beta Sgr), Alnasl (gamma2 Sgr), Kaus Media (Kaus Meridianalis, Media, delta Sgr), Kaus Australis (epsilon Sgr), Ascella (zeta Sgr), Kaus Borealis (lambda Sgr), Nunki (sigma Sgr);

SUBLIMACJA - przejście materii ze stanu stałego w gazowy z pominięciem stanu ciekłego;

SZEROKOŚĆ EKLIPTYCZNA - oznaczenie: b; odpowiednik ziemskiej szerokości geograficznej; odległość kątowa od ekliptyki; przyjmuje wartości od 0o do +90o (północny biegun ekliptyczny) i -90o (południowy biegun ekliptyczny);

ŚWIATŁO ZODIAKALNE - delikatna poświata w postaci smugi na niebie, powodowana przez rozproszenie światła słonecznego na drobinach pyłu w pobliżu płaszczyzny ekliptyki;

ŚWIETLNY ROK - patrz: ROK ŚWIETLNY

TARCZA (Sct) - letnia konstelacja, graniczy z gwiazdozbiorami: Węża, Strzelca i Orła; zajmuje obszar 109 stopni kwadratowych;

TAURUS - patrz: BYK TELESKOP (Tel) - konstelacja nieba południowego, niewidoczna z Polski; graniczy z gwiazdozbiorami: Strzelca, Korony Południowej, Indianina, Pawia i Ołtarza; zajmuje obszar 252 stopni kwadratowych;

TELESKOPIUM - patrz: TELESKOP

TELESTO - mały księżyc Saturna; rozmiary: 34x28x36 km; odległość od planety: 294.660 km; masa: nieznana;

TERMINATOR - granica na powierzchni Księżyca, planety, jej satelity, lub innego ciała niebieskiego nie świecącego własnym światłem, pomiędzy częścią oświetloną a cieniem;

TETHYS - księżyc Saturna; średnica: 1060 km; odległość od planety: 294.660 km; masa: 6,22 x 1020 kg;

THALASSA - mały księżyc Neptuna; średnica: 80 km; odległość od planety: 50.000 km; masa: nieznana;

THEBE - mały księżyc Jowisza; średnica: 100 km; odległość od planety: 222.000 km; masa: 7,77 x 1017 kg;

THOLUS - niewielki wulkan lub wzgórze w kształcie kopuły;

TITAN - patrz: TYTAN

TITANIA - patrz: TYTANIA

TOMBAUGH, CLYDE - (1906-1997) amerykański astronom, odkrywca Plutona;

TRIANGULUM - patrz: TRÓJKĄT

TRIANGULUM AUSTRALE - patrz: TRÓJKĄT POŁUDNIOWY

TROJAŃCZYCY - grupa planetoid, krążąca wokół Słońca po orbicie zbliżonej do orbity Jowisza, w odległości kątowej około 60o od niego;

TRÓJKĄT (Tri) - jesienna konstelacja nieba północnego, graniczy z gwiazdozbiorami: Perseusza, Barana, Ryb i Andromedy;
zajmuje obszar 132 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Mothallah (alpha Tri);

TRÓJKĄT POŁUDNIOWY (TrA) - konstelacja nieba południowego, niewidoczna z obszaru Polski; graniczy z gwiazdozbiorami: Ptaka Rajskiego, Węgielnicy, Cyrkla i Ołtarza; zajmuje obszar 110 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Atria (alpha TrA);

TRITON - patrz: TRYTON

TRYTON (Triton) - największy księżyc Neptuna; średnica: 2700 km; odległość od planety: 354.760 km; masa: 2,14 x 1022 kg;

TUCANA - patrz: TUKAN

TUKAN (Tuc) - konstelacja nieba południowego, niewidoczna z obszaru Polski; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Feniksa, Pawia, Indianina, Małego Węża Wodnego, Oktantu i Żurawia; zajmuje obszar 295 stopni kwadratowych;

TYTAN (Titan) - największy księżyc Saturna; średnica: 5150 km; odległość od planety: 1.221.830 km; masa: 1,35 x 1023 kg; Tytan posiada bardzo gęstą, pełną chmur atmosferę;

TYTANIA (Titania) - największy księżyc Urana; średnica: 1578 km; odległość od planety: 436.270 km; masa: 3,49 x 1021 kg;

UKŁAD PLANETARNY - struktura, obejmująca gwiazdę i krążące wokół niej planety, ich satelity i inne ciała niebieskie;

UKŁAD SŁONECZNY - układ planetarny związany ze Słońcem; składa się ze Słońca, 9 planet (Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun, Pluton), ich księżyców, planetoid, komet, drobin materii międzyplanetarnej i wiatru słonecznego; zewnętrzne rejony Układu Słonecznego zajmują tzw. Pas Kuipera i Obłok Oorta, będące źródłem komet krótko- i długookresowych;

UMBRIEL - jeden z największych księżyców Urana; średnica: 1170 km; odległość od planety: 265.980 km; masa: 1,27 x 1021 kg;

URAN - trzecia pod względem rozmiarów planeta w Układzie Słonecznym, siódma pod względem odległości od Słońca; nie była znana w starożytności, odkrył ją przypadkowo 13 marca 1781 r. William Herschel; rozmiarami ustępuje tylko Jowiszowi i Saturnowi; okres obiegu: 30,685 lat, średnia odległość od Słońca: 2871 mln km, promień równikowy: 25 559 km, albedo: 0,51; okres obrotu: 17h,24; średnia gęstość: 1318 kg/m3; podobnie jak Saturn, posiada system pierścieni i liczne księżyce; wciąż odkrywane są nowe; płaszczyzna równika Urana jest nachylona niemal 90o do płaszczyzny jego orbity, przez co zdaje się on "toczyć" wokół Słońca, kierując w jego stronę bieguny co pół uranowego roku;

URSA MAIOR - patrz: WIELKA NIEDźWIEDZICA

URSA MINOR - patrz: MAŁA NIEDźWIEDZICA

VALLIS - kręta, wijąca się dolina (l.lm. valles);

VAN ALLENA PASY RADIACYJNE - odkryte w 1958 roku przez J. A. van Allena struktury, będące źródłem intensywnego promieniowania; istnieją dwa rodzaje: wewnętrzne i zewnętrzne; pierwsze rozciągają się w odległości 2400-5000 km nad powierzchnią Ziemi, zewnętrzne zaś na odległość 12000-25000 km, +/- 30o wokół równika ziemskiego; są to obszary potencjalnie niebezpieczne dla istot żywych, wypełnione wysokoenergetycznymi cząstkami (protony, elektrony), schwytanymi przez ziemskie pole magnetyczne;

VAN ALLEN, JAMES ALFRED - fizyk amerykański, odkrył ziemskie pasy radiacyjne za pomocą detektorów, umieszczonych na pokładzie pierwszych amerykńskich satelitów Explorer;

VELA - patrz: ŻAGIEL

VIRGO - patrz: PANNA

VOLANS - patrz: RYBA LATAJąCA

VULPECULA - patrz: LISEK

WAGA (Lib) - letnia konstelacja zodiakalna, graniczy z gwiazdozbiorami: Skorpiona, Panny, Węża, Wężownika, Wilka i Węża Wodnego; zajmuje obszar 538 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Zubenelgenubi (alpha2 Lib), Zubeneschamali (beta Lib);

WARKOCZ BERENIKI (Com) - konstelacja wiosenna, graniczy z gwiazdozbiorami: Wolarza, Panny, Lwa, Psów Gończych i Wielkiej Niedźwiedzica; zajmuje obszar 386 stopni kwadratowych;

WąŻ (Ser) - konstelacja letnia, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Wężownika, Wagi, Panny, Wolarza, Korony Północnej, Herkulesa, Strzelca, Orła i Tarczy; zajmuje obszar 637 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Unukalhai (alpha Ser), Alya (theta1 Ser);

WąŻ WODNY (Hya) - konstelacja nieba południowego, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Wagi, Panny, Małego Psa, Kruka, Pucharu, Sekstantu, Lwa, Raka, Jednorożca, Rufy, Kompasu, Pompy, Centaura i Wilka; zajmuje obszar 1303 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Alphard (alpha Hya);

WENUS - druga pod względem odległości od Słońca planeta, znana już w starożytności; najjaśniejsza na ziemskim niebie; okres obiegu wokół Słońca: 224,7 dni, albedo: 0,65; promień: 6052 km; powierzchnia jest zasłonięta jest przez grubą warstwę chmur; atmosfera składa się w 98% z dwutlenku węgla (CO2) i ok. 2% azotu (N2), na Wenus padają kwaśne deszcze; temperatura dochodzi do 733 K (kelwinów); brak naturalnych satelitów;

WĘGIELNICA (Nor) - konstelacja nieba południowego, niewidoczna z terenu Polski; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Wilka, Cyrkla, Trójkąta Południowego, Ołtarza i Skorpiona; zajmuje obszar 165 stopni kwadratowych;

WĘŻOWNIK (Oph) - konstelacja letnia, granicząca z gwiazdozbiorami: Węża, Orła, Strzelca, Skorpiona, Wagi i Herkulesa; zajmuje obszar 948 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Rasalhague (alpha Oph), Cebalrai, Cheleb (beta Oph), Yed Prior (delta Oph), Yed Posterior (epsilon Oph), Sabik (eta Oph), Marfik (lambda Oph);

WIATR SŁONECZNY - strumień naładowanych cząstek, wysyłanych z korony słonecznej w przestrzeń międzyplanetarną; zawiera głównie wysokoenergetyczne protony i elektrony; w odległości 1 AU od Słońca prędkość wiatru słonecznego wynosi ok. 450 km/s;

WIELKA NIEDźWIEDZICA (UMa) - konstelacja nieba północnego, w Polsce nigdy nie zachodzi; graniczy z gwiazdozbiorami: Lwa, Warkocza Bereniki, Małego Lwa, Psów Gończych, Rysia, Smoka, Wolarza i Żyrafy; zajmuje obszar 1280 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Dubhe (alpha UMa), Merak (beta UMa), Phecda (gamma UMa), Megrez (delta UMa), Alioth (epsilon UMa), Mizar (zeta UMa), Alkaid (eta UMa), Talitha, Dnoces (iota UMa), Tania Borealis (lambda UMa), Tania Australis (mu UMa), Alula Borealis (ni UMA), Alula Australis (xi UMa), Muscida (omicron UMa), Alkor (80 UMa);

WIELKI PIES (CMa) - zimowa konstelacja nieba południowego, graniczy z gwiazdozbiorami: Jednorożca, Rufy, Gołębia i Zająca; zajmuje obszar 380 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Syriusz (alpha CMa), Mirzam (beta CMa), Muliphen (gamma CMa), Wezen (delta CMa), Adhara (epsilon CMa), Furud (zeta CMa), Aludra (eta CMa);

WIELKOŚĆ GWIAZDOWA - (magnitudo) miara natężenia światła, wysyłanego przez gwiazdy; obecnie stosowana skala ustanowiona została przez astronoma N. R. Pogsona w 1856 r., różnica 5 wielkości gwiazdowych odpowiada na niej stosunkowi jasności równemu 1:100; absolutna wielkość gwiazdowa to wielkość, jaką miałby wybrany obiekt, gdyby umieścić go w odległości 10 parseków od obserwatora;

WIELORYB (Cet) - konstelacja jesienna, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Wodnika, Pieca, Erydanu, Rzeźbiarza, Ryb, Barana i Byka; zajmuje obszar 1231 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Menkab, Menkar (alpha Cet), Deneb Kaitos, Diphda (beta Cet), Baten Kaitos (zeta Cet), Mira (omicron Cet);

WILK (Lup) - konstelacja nieba południowego, z Polski niewidoczna; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Wagi, Skorpiona, Centaura, Cyrkla, Węgielnicy i Węża Wodnego; zajmuje obszar 334 stopni kwadratowych;

WODNIK (Aqr) - jesienna konstelacja zodiakalna, graniczy z gwiazdozbiorami: źrebięcia, Pegaza, Orła, Ryb, Delfina, Wieloryba, Koziorożca, Ryby Południowej i Rzeźbiarz; zajmuje obszar 980 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Sadalmelik (alpha Aqr), Sadalsuud (beta Aqr), Sadalachbia (gamma Aqr), Skat (delta Aqr), Albali (epsilon Aqr), Ancha (theta Aqr), Situla (kappa Aqr);

WODÓR - (H) najlżejszy i najbardziej rozpowszechniony we Wszechświecie pierwiastek chemiczny, należący do grupy I w układzie okresowym; znane są 3 izotopy, w tym dwa trwałe: wodór-1 i deuter; tryt, posiadający 2 neutrony w jądrze, jest promieniotwórczy i nie występuje w przyrodzie; gaz bezbarwny, bezwonny, wchodzi w skłąd wody i wszystkich związków organicznych;

WOLARZ (Boo) - wiosenna konstelacja nieba północnego, graniczy z gwiazdozbiorami: Warkocza Bereniki, Panny, Węża, Psów Gończych, Smoka, Korony Północnej, Herkulesa i Wiekiej Niedźwiedzicy; zajmuje obszar 907 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Arktur (alpha Boo), Nekkar (beta Boo), Seginus (gamma Boo), Izar, Pulcherrima (epsilon Boo), Muphrid (eta Boo), Alkalurops (mu1 Boo);

WOŹNICA (Aur) - zimowa konstelacja, graniczy z gwiazdozbiorami: Rysia, Perseusza, Byka, Bliźniąt i Żyrafy; zajmuje obszar 657 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Kapella (alpha Aur), Menkalinan (beta Aur), Sadatoni (zeta Aur);

WYSOKOŚĆ - oznaczenie: h; w układzie współrzędnych horyzontalnych kątowa odległość od linii horyzontu, mierzona wzdłuż koła wielkiego, przechodzącego przez zenit, nadir i wybrane ciało niebieskie; przyjmuje wartości od 0o do +90o (zenit) oraz od 0o do -90o (nadir);

ZAJĄC (Lep) - konstelacja nieba południowego, sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Wielkiego Psa, Jednorożca, Gołębia, Rylca, Erydanu i Oriona;
zajmuje obszar 290 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Arneb (alpha Lep), Nihal (beta Lep);

ZEGAR (Hor) - konstelacja nieba południowego, z obszaru Polski niewidoczny; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Sieci, Złotej Ryby, Rylca, Erydanu i Małego Węża Wodnego; zajmuje obszar 249 stopni kwadratowych;

ZENIT - biegun horyzontalnego układu współrzędnych; punkt na sferze niebieskiej, znajdujący się dokładnie nad obserwatorem;

ZIEMIA - trzecia w kolejności od Słońca planeta, jedyne miejsce, co do którego mamy pewność, że rozwinęło się tam życie; okres obiegu wokół Słońca: 365,24 dni, albedo: 0,37; średnica 12756 km; atmosfera skłąda się głównie z azotu (78%), tlenu (21%), zawiera ponadto w niewielkich ilościach argon, dwutlenek węgla, neon, hel, metan, krypton i wodór; średnia temperatura wynosi 288 K (kelwinów); Ziemia posiada naturalnego satelitę: Księżyc;

ZŁOTA RYBA (Dor) - konstelacja nieba południowego, w Polsce niweidoczna; graniczy z gwiazdozbiorami: Malarza, Ryby Latającej, Stołu, Sieci, Zegara i Rylca; zajmuje obszar 179 stopni kwadratowych;

ZODIAK - pas nieba, rozciągający się na szerokość 8o pod i ponad ekliptyką, w którym odnaleźć można planety, Słońce i Księżyc; zawiera 12 gwiazdozbiorów zodiakalnych;

ZODIAKALNE GWIAZDOZBIORY - konstelacje, które przecina ekliptyka, należą do nich Baran, Byk, Bliźnięta, Rak, Lew, Panna, Waga, Skorpion, Strzelec, Koziorozec, Wodnik, Ryby; wyjątkiem jest Wężownik, 13 gwiazdozbiór przecinany przez ekliptykę, ale nie zaliczany do gwiazdozbiorów zodiakalnych;

ZODIAKALNE śWIATŁO - słaby pas światła, rozciągający się na sferze niebieskiej w płaszczyźnie ekliptyki, powstaje dzięki odbiciu światła słonecznego przez drobiny pyłu, krążące wokół Słońca w tej płaszczyźnie;

ZORZA POLARNA - zjawisko wywołane przez naładowane cząstki, pochodzące ze Słońca; pole magnetyczne kieruje te cząstki w stronę biegunów, gdzie wpadają w ziemską atmosferę, wzbudzając jej atomy, które wyładowują nadmiar energii wysyłając fotony odpowiadające
długościom fal światła czerwonego i zielonego;

ŹREBIĘ (Equ) - niewielka konstelacja jesienna, granicząca z gwiazdozbiorami: Delfina, Pegaza, Orła i Wodnika; zajmuje obszar 72 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Kitalpha (alpha Equ);

ŻAGIEL (Vel) - konstelacja nieba południowego, fragment dawnego Okrętu Argo, niewidoczna z Polski; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Kilu, Rufy, Kompasu, Pompy i Centaura; zajmuje obszar 500 stopni kwadratowych;

ŻURAW (Gru) - konstelacja nieba południowego, niewidoczna z Polski; sąsiaduje z gwiazdozbiorami: Feniksa, Rzeźbiarza, Ryby Południowej, Mikroskopu, Tukana i Indianina; zajmuje obszar 366 stopni kwadratowych; jasne gwiazdy: Al Na'ir (alpha Gru);

ŻYRAFA (Cam) - okołobiegunowa konstelacja nieba północnego, w Polsce stale widoczna; graniczy z gwiazdozbiorami: Woźnicy, Perseusza, Kasjopeji, Rysia, Smoka, Małej Niedźwiedzicy, Cefeusza i Wielkiej Niedźwiedzicy; zajmuje obszar 757 stopni kwadratowych;